Η μάχη με την ακρίβεια αποδεικνύεται πολύ πιο δύσκολη από όσο περίμεναν κυβερνήσεις και κεντρικές τράπεζες.
Οι νέες πληθωριστικές πιέσεις, το υψηλό ενεργειακό κόστος και οι γεωπολιτικές αναταράξεις αλλάζουν ξανά τις ισορροπίες στην παγκόσμια οικονομία, δημιουργώντας ένα εξαιρετικά δύσκολο δίλημμα: τα επιτόκια πρέπει να παραμείνουν υψηλά για να περιοριστούν οι τιμές, την ώρα που η ανάπτυξη σε αρκετές μεγάλες οικονομίες εμφανίζει σημάδια κόπωσης.
Το αποτέλεσμα είναι ότι το σενάριο μιας γρήγορης επιστροφής στην εποχή του φθηνού χρήματος απομακρύνεται. Και αυτό αφορά άμεσα όχι μόνο τις αγορές και τις επιχειρήσεις αλλά και εκατομμύρια νοικοκυριά που έχουν στεγαστικά, καταναλωτικά ή επιχειρηματικά δάνεια.
Η ακρίβεια επιμένει
Η εικόνα που διαμορφώνεται διεθνώς δείχνει ότι η αποκλιμάκωση του πληθωρισμού δεν εξελίσσεται με την ταχύτητα που θα ήθελαν οι κεντρικές τράπεζες. Οι αυξήσεις στις τιμές εξακολουθούν να προβληματίζουν τις νομισματικές αρχές, ιδιαίτερα καθώς η ενεργειακή κρίση και οι γεωπολιτικές εξελίξεις δημιουργούν νέες πιέσεις.
Πετρέλαιο και φυσικό αέριο έχουν ιδιαίτερη σημασία, επειδή μια αύξηση του ενεργειακού κόστους δεν μένει μόνο στον λογαριασμό του πρατηρίου ή του ηλεκτρικού ρεύματος. Μεταφέρεται στις μεταφορές, στην παραγωγή, στα τρόφιμα και τελικά σε μεγάλο μέρος της οικονομίας.
Το μεγάλο δίλημμα των κεντρικών τραπεζών
Εδώ βρίσκεται και το πρόβλημα για τις κεντρικές τράπεζες. Όταν ο πληθωρισμός αυξάνεται, η κλασική απάντηση της νομισματικής πολιτικής είναι τα υψηλότερα επιτόκια. Το ακριβότερο χρήμα περιορίζει τη ζήτηση και θεωρητικά βοηθά στην αποκλιμάκωση των τιμών.
Υπάρχει όμως και η άλλη πλευρά. Υψηλότερα επιτόκια σημαίνουν ακριβότερα δάνεια για νοικοκυριά και επιχειρήσεις, λιγότερες επενδύσεις και μεγαλύτερο κίνδυνο επιβράδυνσης της οικονομίας.
Έτσι, οι κεντρικές τράπεζες καλούνται να ισορροπήσουν ανάμεσα σε δύο κινδύνους: να αφήσουν τον πληθωρισμό να ξεφύγει ή να πιέσουν υπερβολικά την ανάπτυξη.
Η Fed στέλνει αυστηρό μήνυμα
Στις Ηνωμένες Πολιτείες, το ενδιαφέρον βρίσκεται στη Federal Reserve. Οι τελευταίες τοποθετήσεις από το Jackson Hole έδειξαν ότι η αμερικανική κεντρική τράπεζα δεν θεωρεί τη μάχη κατά του πληθωρισμού τελειωμένη. Το μήνυμα είναι ότι, εφόσον οι αυξήσεις των τιμών παραμείνουν σημαντικά πάνω από τον στόχο του 2%, η Fed είναι έτοιμη να χρησιμοποιήσει ξανά τα επιτόκια.
Αυτό αλλάζει τις προσδοκίες των αγορών. Οι επενδυτές που μέχρι πριν από λίγο περίμεναν ευκολότερη νομισματική πολιτική καλούνται πλέον να υπολογίσουν ακόμη και το ενδεχόμενο νέας αύξησης των επιτοκίων.
Τι φοβούνται οι αγορές
Οι χρηματιστηριακές αγορές αγαπούν τα χαμηλά επιτόκια. Το φθηνό χρήμα διευκολύνει τις επενδύσεις, μειώνει το κόστος χρηματοδότησης των επιχειρήσεων και κάνει συνήθως τις μετοχές περισσότερο ελκυστικές σε σχέση με τα ομόλογα.
Όταν όμως τα επιτόκια παραμένουν υψηλά για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, οι ισορροπίες αλλάζουν. Οι αποδόσεις των ομολόγων αυξάνονται, το κόστος δανεισμού ανεβαίνει και οι επενδυτές γίνονται πιο απαιτητικοί απέναντι στις αποτιμήσεις των εταιρειών.
Γι' αυτό κάθε νέα ένδειξη επίμονου πληθωρισμού μπορεί να προκαλεί νευρικότητα σε μετοχές και ομόλογα.
Το πετρέλαιο παραμένει ο μεγάλος αστάθμητος παράγοντας
Η ενεργειακή αγορά αποτελεί έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για την παγκόσμια οικονομία. Οι γεωπολιτικές εξελίξεις έχουν κρατήσει το πετρέλαιο σε υψηλά επίπεδα και οι κεντρικές τράπεζες γνωρίζουν ότι μια νέα ενεργειακή αναταραχή μπορεί να περάσει γρήγορα στον πληθωρισμό.
Το πρόβλημα είναι ότι η νομισματική πολιτική δεν μπορεί να παράγει πετρέλαιο ή φυσικό αέριο. Μια κεντρική τράπεζα μπορεί να περιορίσει τη ζήτηση αυξάνοντας τα επιτόκια, δεν μπορεί όμως να αντιμετωπίσει άμεσα μια γεωπολιτική διαταραχή στην προσφορά ενέργειας.
Ευρώπη: Δύσκολη ισορροπία για την ΕΚΤ
Αντίστοιχο δίλημμα αντιμετωπίζει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα. Η ευρωπαϊκή οικονομία χρειάζεται ανάπτυξη και επενδύσεις, αλλά ταυτόχρονα η σταθερότητα των τιμών αποτελεί τον βασικό στόχο της ΕΚΤ.
Η κατάσταση γίνεται ακόμη πιο περίπλοκη επειδή η Ευρώπη είναι περισσότερο εκτεθειμένη στις διεθνείς τιμές ενέργειας. Μια παρατεταμένη ενεργειακή κρίση μπορεί να αυξήσει το κόστος παραγωγής των ευρωπαϊκών επιχειρήσεων και να πιέσει τα νοικοκυριά.
Το δύσκολο σενάριο: Πληθωρισμός μαζί με χαμηλή ανάπτυξη
Αυτό που φοβούνται περισσότερο οι οικονομολόγοι είναι ένας συνδυασμός επίμονου πληθωρισμού και χαμηλής ανάπτυξης. Σε μια τέτοια περίπτωση, οι κεντρικές τράπεζες έχουν περιορισμένες επιλογές.
Εάν μειώσουν γρήγορα τα επιτόκια για να στηρίξουν την οικονομία, κινδυνεύουν να ενισχύσουν ξανά τον πληθωρισμό. Εάν διατηρήσουν αυστηρή νομισματική πολιτική, μπορεί να επιβαρύνουν ακόμη περισσότερο την ανάπτυξη. Αυτός είναι ο λόγος που τα επόμενα στοιχεία για τιμές, μισθούς και απασχόληση αποκτούν τεράστια σημασία.
Τι σημαίνει για τα στεγαστικά δάνεια
Για τα νοικοκυριά, όλα αυτά μεταφράζονται σε ένα πολύ συγκεκριμένο ερώτημα: πότε θα γίνουν πραγματικά φθηνότερα τα δάνεια; Εάν τα επιτόκια παραμείνουν υψηλότερα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα, η αποκλιμάκωση του κόστους χρηματοδότησης θα είναι πιο αργή.
Αυτό επηρεάζει ιδιαίτερα όσους έχουν δάνεια κυμαινόμενου επιτοκίου ή σχεδιάζουν να πάρουν νέο στεγαστικό. Ένα στεγαστικό είναι υποχρέωση 20 ή 30 ετών. Ακόμη και σχετικά μικρές μεταβολές στο επιτόκιο μπορούν να δημιουργήσουν σημαντική διαφορά στο συνολικό ποσό των τόκων που θα καταβάλει ένα νοικοκυριό.
Και οι επιχειρήσεις πληρώνουν τον λογαριασμό
Τα υψηλά επιτόκια δημιουργούν αντίστοιχο πρόβλημα στις επιχειρήσεις. Μια εταιρεία που θέλει να χρηματοδοτήσει νέα επένδυση, να αγοράσει εξοπλισμό ή απλώς να καλύψει ανάγκες κεφαλαίου κίνησης βρίσκεται αντιμέτωπη με υψηλότερο κόστος δανεισμού.
Για τις μεγάλες επιχειρήσεις υπάρχει συχνά η εναλλακτική των αγορών ομολόγων. Για μια μικρή ή μεσαία επιχείρηση, όμως, η τράπεζα παραμένει η βασική πηγή χρηματοδότησης. Όσο ακριβότερο είναι το χρήμα, τόσο δυσκολότερη γίνεται η απόφαση για μια νέα επένδυση.
Το ισχυρό δολάριο και οι αναδυόμενες οικονομίες
Η πολιτική της Fed έχει επιπτώσεις πολύ πέρα από τα σύνορα των Ηνωμένων Πολιτειών. Υψηλά αμερικανικά επιτόκια μπορούν να στηρίξουν το δολάριο και να προσελκύσουν κεφάλαια προς τις ΗΠΑ. Αυτό δημιουργεί πιέσεις σε οικονομίες που έχουν σημαντικές υποχρεώσεις σε δολάρια ή χρειάζονται διεθνή χρηματοδότηση.
Για πολλές αναδυόμενες αγορές, επομένως, οι αποφάσεις της Fed είναι σχεδόν εξίσου σημαντικές με τις αποφάσεις της δικής τους κεντρικής τράπεζας.
Η εποχή του «δωρεάν χρήματος» έχει τελειώσει
Η μεγαλύτερη αλλαγή ίσως είναι ψυχολογική. Για πολλά χρόνια μετά την παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, επιχειρήσεις και επενδυτές είχαν συνηθίσει σε εξαιρετικά χαμηλά ή ακόμη και μηδενικά επιτόκια.
Αυτή η εποχή δεν φαίνεται πιθανό να επιστρέψει σύντομα. Οι κεντρικές τράπεζες έχουν πλέον πολύ νωπή την εμπειρία της μεγάλης πληθωριστικής έκρηξης και είναι περισσότερο επιφυλακτικές απέναντι σε μια πρόωρη χαλάρωση της πολιτικής τους.
Τι πρέπει να παρακολουθούμε από τον Σεπτέμβριο
Οι επόμενες εβδομάδες θα είναι καθοριστικές για την κατεύθυνση των επιτοκίων. Στο επίκεντρο θα βρίσκονται τα νέα στοιχεία για τον πληθωρισμό, την αγορά εργασίας, τους μισθούς, την κατανάλωση και φυσικά τις τιμές της ενέργειας.
Παράλληλα, κάθε νέα εξέλιξη στα γεωπολιτικά μέτωπα μπορεί να αλλάξει μέσα σε λίγες ημέρες τις προβλέψεις για πετρέλαιο και φυσικό αέριο. Για αυτό και οι αγορές μπαίνουν στον Σεπτέμβριο με μεγαλύτερη αβεβαιότητα από εκείνη που υπήρχε πριν από μερικούς μήνες.
Η μάχη με την ακρίβεια δεν έχει τελειώσει
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η παγκόσμια οικονομία δεν έχει ακόμη ξεμπερδέψει με τον πληθωρισμό. Η μεγάλη έκρηξη των τιμών των προηγούμενων ετών μπορεί να έχει περάσει, όμως νέες ενεργειακές και γεωπολιτικές πιέσεις δυσκολεύουν την επιστροφή στη σταθερότητα.
Για τις κεντρικές τράπεζες, αυτό σημαίνει ότι το κόστος του χρήματος μπορεί να παραμείνει υψηλότερο για μεγαλύτερο διάστημα. Για νοικοκυριά και επιχειρήσεις σημαίνει κάτι ακόμη πιο απλό. Η επιστροφή στα πραγματικά φθηνά δάνεια μπορεί να αργήσει περισσότερο από όσο περίμεναν οι αγορές.