Η παγκόσμια αγορά πετρελαίου βρίσκεται αντιμέτωπη με μια νέα, σκληρή πραγματικότητα. Οι ενεργειακές ροές μέσω των Στενών του Ορμούζ ενδέχεται να μην επιστρέψουν ποτέ στα προπολεμικά επίπεδα, καθώς οι πλοιοκτήτες καλούνται πλέον να συνυπολογίζουν τον μόνιμο κίνδυνο ξαφνικών συγκρούσεων στον ευμετάβλητο Περσικό Κόλπο.
Τα δυτικά εμπορικά πλοία εμφανίζονται ιδιαίτερα διστακτικά να διασχίσουν το πέρασμα όσο αυτό παραμένει υπό τον de facto έλεγχο της Τεχεράνης. Οποιοσδήποτε συντονισμός με το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) για την εξασφάλιση ασφαλούς διέλευσης εκθέτει τις ναυτιλιακές εταιρείες στον άμεσο κίνδυνο παραβίασης των αυστηρών αμερικανικών κυρώσεων.
Πρόκειται για ένα πρωτοφανές σενάριο με απρόβλεπτες συνέπειες για τη διεθνή οικονομία. Η ελευθερία της ναυσιπλοΐας μέσω του στενού δεν είχε αμφισβητηθεί ποτέ σοβαρά στην πρόσφατη ιστορία, μέχρι τη στιγμή που το Ιράν έκλεισε τη θαλάσσια οδό ως απάντηση στον πόλεμο που ξεκίνησαν οι ΗΠΑ και το Ισραήλ στις 28 Φεβρουαρίου. Αυτός ο αποκλεισμός προκάλεσε τη μεγαλύτερη διακοπή εφοδιασμού πετρελαίου στην ιστορία, ασκώντας ασφυκτική πίεση στην Ουάσιγκτον για την επίτευξη συμβιβασμού.
«Ένα μόνιμα διχασμένο στενό»
Η πεποίθηση ότι το Ιράν έχει πλέον παγιώσει τη θέση του στο στενό είναι κοινή μεταξύ των ηγετών της Μέσης Ανατολής. Ο Άμος Χόχσταϊν, πρώην ανώτερος σύμβουλος ενέργειας και εθνικής ασφάλειας των ΗΠΑ, δήλωσε χαρακτηριστικά στο CNBC:
«Ό,τι και να προβλέπει μια μελλοντική συμφωνία, οι Ιρανοί θα ελέγχουν το Στενό του Ορμούζ στο άμεσο μέλλον. Όλοι στην περιοχή το γνωρίζουν αυτό».
Αυτή η γεωπολιτική μετατόπιση αναμένεται να μειώσει μόνιμα τον όγκο των διελεύσεων. Η Χελίμα Κροφτ, επικεφαλής παγκόσμιας στρατηγικής εμπορευμάτων στην RBC Capital Markets, εκτιμά ότι οποιοδήποτε τέλος στη σύγκρουση που αφήνει επιχειρησιακό έλεγχο στην Τεχεράνη θα μεταφραστεί σε αισθητά χαμηλότερες ροές.
Σύμφωνα με τον Richard Meade, αρχισυντάκτη του Lloyd’s List, η ναυτιλιακή κίνηση στο θετικότερο σενάριο θα ανακάμψει μόλις στο 60% με 70% των προπολεμικών όγκων. Ενώ τα πλοία κινεζικών συμφερόντων θα κινούνται ελεύθερα, τα δυτικά σκάφη θα απαιτούν ειδικές διμερείς συμφωνίες με το Ιράν. Όπως εξηγεί ο Meade, η κατάσταση αυτή δεν προκαλεί άμεσο κραχ, αλλά δημιουργεί κάτι πιο ύπουλο: ένα μόνιμα διχασμένο στενό, όπου η πρόσβαση εξαρτάται από την πολιτική ευθυγράμμιση και όχι από το διεθνές δίκαιο της θάλασσας.
Το μάθημα της Ερυθράς Θάλασσας
Η πρόσφατη κρίση στην Ερυθρά Θάλασσα προσφέρει ένα εξαιρετικό παράδειγμα για το πώς η αστάθεια μπορεί να παγιώσει μια προβληματική κατάσταση. Οι επιθέσεις των ανταρτών Χούτι με πυραύλους και drones, οι οποίες ξεκίνησαν τον Νοέμβριο του 2023, μείωσαν την ημερήσια κίνηση μέσω του στενού Μπαμπ ελ-Μαντέμπ από 75 σε μόλις 31 πλοία μέσα σε δύο μήνες. Ακόμη και σήμερα, η κυκλοφορία δεν έχει αποκατασταθεί.
Όπως επισημαίνει ο Tomer Raanan, αναλυτής θαλάσσιων κινδύνων στο Lloyd’s List, το βασικό δίδαγμα είναι ότι δεν απαιτείται ένας τεράστιος στόλος για να προκληθεί μακροχρόνια αναστάτωση σε ένα στρατηγικό πέρασμα. Παρά το γεγονός ότι οι Χούτι έχουν σταματήσει τις επιθέσεις, οι πλοιοκτήτες παραμένουν εξαιρετικά επιφυλακτικοί.
Στην περίπτωση του Ορμούζ, η τρέχουσα εκεχειρία ενδέχεται να διατηρηθεί, καθώς η κυβέρνηση Τραμπ δίνει προτεραιότητα στην αποκατάσταση του εμπορίου. Ωστόσο, η επιστροφή στην προπολεμική κανονικότητα θα καθυστερήσει λόγω ανησυχιών για την ασφάλεια (π.χ. πιθανή ύπαρξη ναρκών). Επιπλέον, ελλοχεύει πάντα ο κίνδυνος αναζωπύρωσης του πολέμου εντός του έτους, εάν δεν βρεθεί οριστική λύση για το πυρηνικό και βαλλιστικό πρόγραμμα του Ιράν —ζητήματα ζωτικής σημασίας για την εθνική ασφάλεια του Ισραήλ.
Η απουσία εναλλακτικών λύσεων και η στρατηγική των αγωγών
Παρά τις ομοιότητες, τα Στενά του Ορμούζ παρουσιάζει μια θεμελιώδη διαφορά από την Ερυθρά Θάλασσα: δεν υπάρχουν εύκολες εναλλακτικές διαδρομές. Στην Ερυθρά Θάλασσα, τα πλοία μπορούσαν απλώς να παρακάμψουν την περιοχή πλέοντας γύρω από το Ακρωτήριο της Καλής Ελπίδας. Στο Ορμούζ, αυτό είναι αδύνατο.
Το Ορμούζ είναι ο σημαντικότερος ενεργειακός κόμβος του πλανήτη, καθώς από εκεί διέρχεται το 20% των παγκόσμιων προμηθειών πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG). Παρόλο που η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα χρησιμοποιούν χερσαίους αγωγούς για να διοχετεύσουν εκατομμύρια βαρέλια προς την Ερυθρά Θάλασσα και τον Κόλπο του Ομάν, οι υποδομές αυτές δεν επαρκούν για να καλύψουν το κενό.
Σύμφωνα με τον Daan Struyven της Goldman Sachs, οι τιμές του πετρελαίου Brent αναμένεται να διατηρηθούν σε υψηλά επίπεδα έως το τέταρτο τρίμηνο λόγω της απώλειας εφοδιασμού. Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στο πετρέλαιο· το LNG, η φύση του οποίου βασίζεται στη θαλάσσια μεταφορά, καθώς και τα λιπάσματα, δεν μπορούν να εξυπηρετηθούν από το υπάρχον δίκτυο αγωγών.
Ως απάντηση, οι εξαγωγείς της Μέσης Ανατολής αναζητούν εναλλακτικές λύσεις, με τα ΗΑΕ να επιταχύνουν την κατασκευή ενός δεύτερου μεγάλου αγωγού παράκαμψης με ορίζοντα ολοκλήρωσης το 2027. Ο Υπουργός Ενέργειας των ΗΠΑ, Κρις Ράιτ, εκτιμά ότι μακροπρόθεσμα η γεωπολιτική βαρύτητα του Ορμούζ θα μειωθεί:
«Αυτό το χαρτί του αποκλεισμού, το Ιράν μπορεί να το παίξει ουσιαστικά μόνο μία φορά. Στο μέλλον θα υπάρξουν νέες διαδρομές για την έξοδο της ενέργειας από τον Περσικό Κόλπο. Θα δούμε μια σταδιακή μείωση της σημασίας του Στενού, αλλά όχι της σημασίας της παραγωγής ενέργειας αυτών των χωρών».