Σε τροχιά διπλωματικής αντεπίθεσης βρίσκεται η Αθήνα μετά την κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου από το Κοινοβούλιο της Λιβύης στο Τομπρούκ, με την ελληνική πλευρά να εξετάζει τις δυνατότητες που προσφέρει το Διεθνές Δίκαιο για την προάσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο. Στο επίκεντρο βρίσκονται τρεις βασικές επιλογές: η επέκταση της συμφωνίας οριοθέτησης ΑΟΖ με την Αίγυπτο, η αύξηση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια νοτίως της Κρήτης και η αξιοποίηση των δικαιωμάτων έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων.
Όπως αναφέρει σε αναλυτικό ρεπορτάζ του ο ιστότοπος parapolitika.gr, το πρώτο μήνυμα προς την Άγκυρα και την Τρίπολη δόθηκε από το βήμα του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών, όπου ο υπουργός Εξωτερικών, Γιώργος Γεραπετρίτης, παρουσίασε την κοινή θέση Ελλάδας, Ευρωπαϊκής Ένωσης, Κύπρου, Αιγύπτου, Μπαχρέιν και Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων. Οι έξι πλευρές χαρακτήρισαν το μνημόνιο άκυρο και αντίθετο προς το Διεθνές Δίκαιο, υπογραμμίζοντας ότι δεν μπορεί να δημιουργήσει έννομα αποτελέσματα για τρίτα κράτη.
Ο επικεφαλής της ελληνικής διπλωματίας προειδοποίησε ότι η αποδοχή συμφωνιών που αγνοούν τα δικαιώματα άλλων παράκτιων κρατών θα δημιουργούσε επικίνδυνο προηγούμενο για τη διεθνή έννομη τάξη. Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στα δικαιώματα των νησιών επί των θαλάσσιων ζωνών, τα οποία η τουρκική επιχειρηματολογία επιχειρεί να περιορίσει.
Παρά τις διεθνείς αντιδράσεις, ο Τούρκος πρόεδρος Ταγίπ Ερντογάν επιμένει στις θέσεις της Άγκυρας, απορρίπτοντας ως νομικά αβάσιμες τις ενστάσεις κατά της συμφωνίας.
ΑΟΖ με την Αίγυπτο: Η πρώτη κίνηση στη διπλωματική σκακιέρα
Ιδιαίτερη βαρύτητα αποκτά η προοπτική διεύρυνσης της ελληνοαιγυπτιακής συμφωνίας του 2020 για τη μερική οριοθέτηση Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης. Αθήνα και Κάιρο έχουν ήδη συμφωνήσει να συνεχίσουν τις σχετικές διαβουλεύσεις, εξετάζοντας την επέκταση του γεωγραφικού πεδίου εφαρμογής της συμφωνίας.
Μια τέτοια εξέλιξη θα μπορούσε να ενισχύσει τη θέση της Ελλάδας απέναντι στις τουρκικές διεκδικήσεις, ιδιαίτερα στις θαλάσσιες περιοχές μεταξύ Κρήτης, Ρόδου και Κύπρου.
Ωστόσο, πρόκειται για μια σύνθετη διαπραγμάτευση, στην οποία καθοριστικό ρόλο διαδραματίζουν οι θέσεις της Αιγύπτου για την επήρεια των ελληνικών νησιών.
Ο καθηγητής Διεθνούς Δικαίου Άγγελος Συρίγος, μιλώντας στο parapolitika.gr, εκτιμά ότι η αιγυπτιακή πλευρά εμφανίζεται πλέον διατεθειμένη να συζητήσει την ύπαρξη ελληνικής υφαλοκρηπίδας ανατολικά της Ρόδου, κάτι που στο παρελθόν αντιμετώπιζε με μεγαλύτερη επιφυλακτικότητα.
Εντούτοις, δεν αναμένει άμεση συμφωνία, επισημαίνοντας ότι η αιγυπτιακή διαπραγματευτική τακτική είναι ιδιαίτερα απαιτητική και ότι δύσκολα θα υπάρξει ουσιαστική κατάληξη μέσα στο επόμενο εξάμηνο.
Η στάση του Καΐρου συνδέεται και με τις ευρύτερες γεωπολιτικές εξελίξεις στη Λιβύη. Η αυξανόμενη τουρκική επιρροή στη βορειοαφρικανική χώρα προκαλεί ανησυχία στην Αίγυπτο, η οποία θεωρεί ότι διακυβεύονται ζωτικά στρατηγικά της συμφέροντα.
Κατά τον κ. Συρίγο, η κύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου πρέπει να εξεταστεί και υπό το πρίσμα του ανταγωνισμού Άγκυρας και Καΐρου για τον έλεγχο των πολιτικών εξελίξεων στη Λιβύη.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται ο καθηγητής Διεθνούς Πολιτικής Αντώνης Κλάψης, ο οποίος εκτιμά ότι η προσπάθεια της Τουρκίας να ενισχύσει την επιρροή της στη Λιβύη αποτελεί σοβαρή απειλή για την αιγυπτιακή ηγεσία.
Όπως εξηγεί, το Κάιρο φοβάται ότι ενδεχόμενη ενίσχυση ισλαμιστικών πολιτικών δυνάμεων στη Λιβύη θα μπορούσε να επηρεάσει και την εσωτερική σταθερότητα της Αιγύπτου. Συνεπώς, η αντίθεση της αιγυπτιακής κυβέρνησης στο μνημόνιο δεν περιορίζεται στη διαφωνία για τις θαλάσσιες ζώνες, αλλά συνδέεται με ευρύτερες ανησυχίες ασφάλειας.
Η επέκταση στα 12 ναυτικά μίλια και ο «νόμος Μανιάτη»
Το δεύτερο εργαλείο που διαθέτει η Αθήνα είναι η επέκταση των ελληνικών χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια, με ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη θαλάσσια περιοχή νοτίως της Κρήτης.
Ο Γιώργος Γεραπετρίτης έχει διαμηνύσει ότι η Ελλάδα διατηρεί το δικαίωμα να προχωρήσει στην επέκταση των χωρικών της υδάτων, επιλέγοντας η ίδια τον χρόνο και τον τρόπο άσκησής του.
Η συγκεκριμένη επιλογή αποκτά ιδιαίτερη σημασία μετά τις τελευταίες εξελίξεις, χωρίς πάντως να έχει ανακοινωθεί συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα εφαρμογής της.
Παράλληλα, στο τραπέζι βρίσκεται η αξιοποίηση του λεγόμενου «νόμου Μανιάτη», ο οποίος προβλέπει τη χρήση της μέσης γραμμής ως εξωτερικού ορίου της ελληνικής υφαλοκρηπίδας και ΑΟΖ στις περιπτώσεις όπου δεν υπάρχει συμφωνία οριοθέτησης με γειτονικά κράτη.
Το συγκεκριμένο νομικό πλαίσιο θα μπορούσε να αποτελέσει τη βάση για την ενίσχυση της ελληνικής παρουσίας σε θαλάσσιες περιοχές όπου η Τουρκία αμφισβητεί την επήρεια των ελληνικών νησιών.
Γεωτρήσεις νότια της Κρήτης: Το σενάριο που μπορεί να προκαλέσει αντιδράσεις
Μια τρίτη, περισσότερο δυναμική επιλογή αφορά την άσκηση των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων μέσα από δραστηριότητες έρευνας και εκμετάλλευσης υδρογονανθράκων νοτίως της Κρήτης.
Ο καθηγητής Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών Χαράλαμπος Παπασωτηρίου, μιλώντας στο parapolitika.gr, προκρίνει το ενδεχόμενο πραγματοποίησης γεωτρήσεων πέραν των 12 ναυτικών μιλίων, με βάση την αρχή της μέσης γραμμής.
Σύμφωνα με την εκτίμησή του, μια τέτοια ενέργεια θα μπορούσε να καταστήσει σαφή την ελληνική θέση ότι η Κρήτη διαθέτει δικαιώματα υφαλοκρηπίδας πέρα από τα χωρικά της ύδατα.
Ο ίδιος θεωρεί ότι ενδεχόμενη αντίδραση της Τουρκίας, ακόμη και με την αποστολή πολεμικών πλοίων, θα έφερνε στο επίκεντρο της διεθνούς προσοχής την τουρκική επιχειρηματολογία περί μηδενικής επήρειας ενός μεγάλου νησιού, όπως η Κρήτη, στις θαλάσσιες ζώνες πέραν των χωρικών υδάτων.
Πρόκειται, ωστόσο, για εισήγηση που εμπεριέχει τον κίνδυνο σοβαρής κλιμάκωσης και όχι για ανακοινωμένη κυβερνητική απόφαση διενέργειας γεωτρήσεων με στόχο την πρόκληση κρίσης.
Το ζήτημα αποκτά ευρύτερη σημασία, καθώς συνδέει τη διπλωματική αντιπαράθεση με την ενεργειακή αξιοποίηση της Ανατολικής Μεσογείου, σε μια περίοδο κατά την οποία οι θαλάσσιες ζώνες και οι ενεργειακοί πόροι αποτελούν κρίσιμα πεδία γεωπολιτικού ανταγωνισμού.