Στο μετρό, στο λεωφορείο, στο εστιατόριο, στον δρόμο, ακόμη και στο οικογενειακό τραπέζι, η εικόνα επαναλαμβάνεται: άνθρωποι με σκυμμένο κεφάλι, το βλέμμα καρφωμένο στην οθόνη και τα δάχτυλα να κινούνται ασταμάτητα. Το κινητό τηλέφωνο έχει μετατραπεί από εργαλείο επικοινωνίας σε μόνιμο συνοδό της καθημερινότητας, καταλαμβάνοντας χρόνο που άλλοτε αφιερωνόταν στη συζήτηση, στην παρατήρηση, στην ξεκούραση και στην ανθρώπινη επαφή. Για πολλούς, η πρώτη κίνηση μόλις ξυπνήσουν είναι να ελέγξουν το κινητό τους και η τελευταία πριν κοιμηθούν να κάνουν ακόμη μία περιήγηση στα κοινωνικά δίκτυα.
Η διαρκής σύνδεση με τον ψηφιακό κόσμο δεν αποτελεί πλέον αποκλειστικό χαρακτηριστικό των νεότερων ηλικιών. Εργαζόμενοι, γονείς, έφηβοι και μεγαλύτεροι άνθρωποι περνούν σημαντικό μέρος της ημέρας μπροστά σε μια μικρή οθόνη. Η τεχνολογία έχει προσφέρει αδιαμφισβήτητες ευκολίες, όμως η υπερβολική χρήση δημιουργεί ένα παράδοξο: όσο περισσότερο συνδεόμαστε ηλεκτρονικά, τόσο περισσότερο κινδυνεύουμε να απομακρυνθούμε από όσα συμβαίνουν πραγματικά γύρω μας.
Μια κοινωνία που κοιτάζει διαρκώς προς τα κάτω
Αρκεί μια βόλτα σε οποιαδήποτε μεγάλη πόλη για να διαπιστώσει κανείς πόσο έχει αλλάξει η ανθρώπινη συμπεριφορά. Παρέες κάθονται στο ίδιο τραπέζι χωρίς να συνομιλούν, ζευγάρια περνούν ολόκληρα λεπτά κοιτάζοντας διαφορετικές οθόνες και επιβάτες των μέσων μεταφοράς απομονώνονται στον προσωπικό τους ψηφιακό κόσμο.Το κινητό έχει γίνει το μέσο με το οποίο γεμίζει σχεδόν κάθε κενό της ημέρας. Η αναμονή σε μια ουρά, ένα σύντομο διάλειμμα ή ακόμη και λίγα λεπτά ησυχίας αντιμετωπίζονται ως ευκαιρία για έναν ακόμη έλεγχο ειδοποιήσεων.Αυτή η συνήθεια δεν είναι απαραίτητα επιβλαβής σε κάθε περίπτωση. Όταν όμως η χρήση γίνεται αυτόματη και δύσκολα ελεγχόμενη, μπορεί να περιορίζει την προσοχή και την ουσιαστική συμμετοχή στην καθημερινή ζωή.
Γιατί είναι τόσο δύσκολο να αφήσουμε το κινητό
Οι εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης έχουν σχεδιαστεί ώστε να διατηρούν το ενδιαφέρον των χρηστών. Οι συνεχείς ειδοποιήσεις, τα σύντομα βίντεο, οι ατελείωτες ροές περιεχομένου και η δυνατότητα άμεσης ανταπόκρισης δημιουργούν διαρκώς νέους λόγους επιστροφής στην οθόνη.Ένα μήνυμα, μια νέα ανάρτηση ή ένα βίντεο μπορεί να οδηγήσει σε αρκετά λεπτά περιήγησης, ακόμη και όταν ο αρχικός σκοπός ήταν απλώς να ελεγχθεί η ώρα.Σημαντικό ρόλο παίζει και ο φόβος ότι κάποιος θα χάσει μια είδηση, μια συζήτηση ή μια κοινωνική εξέλιξη. Η ανάγκη να είμαστε συνεχώς ενημερωμένοι μπορεί να μετατραπεί σε πίεση για αδιάκοπη παρουσία στο διαδίκτυο.
Η ανθρώπινη επικοινωνία περνά σε δεύτερη μοίρα
Μία από τις πιο εμφανείς συνέπειες της υπερβολικής χρήσης είναι η διάσπαση της προσοχής κατά την προσωπική επικοινωνία. Όταν κάποιος κοιτάζει συνεχώς το τηλέφωνό του ενώ συνομιλεί με άλλον άνθρωπο, δημιουργείται συχνά η εντύπωση ότι η συζήτηση δεν έχει την απαιτούμενη σημασία.Το φαινόμενο είναι γνωστό ως phubbing, από τον συνδυασμό των αγγλικών λέξεων που αναφέρονται στο τηλέφωνο και στην αγνόηση του συνομιλητή.Μπορεί να παρατηρηθεί στις προσωπικές σχέσεις, στην οικογένεια αλλά και στον επαγγελματικό χώρο. Η συστηματική επανάληψή του ενδέχεται να προκαλέσει δυσαρέσκεια, παρεξηγήσεις και αίσθημα απομάκρυνσης.Η τεχνολογία επιτρέπει την επικοινωνία με ανθρώπους που βρίσκονται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά. Το ζητούμενο είναι να μην υποκαθιστά την επαφή με εκείνους που βρίσκονται δίπλα μας.
Τα παιδιά μεγαλώνουν βλέποντας τους μεγάλους
Η συζήτηση για την υπερβολική χρήση κινητών επικεντρώνεται συχνά στους εφήβους. Ωστόσο, οι ενήλικοι αποτελούν εξίσου σημαντικό μέρος του προβλήματος, καθώς οι δικές τους συνήθειες επηρεάζουν το περιβάλλον μέσα στο οποίο μεγαλώνουν τα παιδιά.Όταν ένας γονέας διακόπτει συνεχώς μια συζήτηση για να απαντήσει σε ειδοποιήσεις, το παιδί μπορεί να αντιλαμβάνεται την ψηφιακή επικοινωνία ως σημαντικότερη από την άμεση ανθρώπινη παρουσία.Αντίστοιχα, η διαρκής χρήση συσκευών κατά τη διάρκεια του φαγητού ή του οικογενειακού χρόνου περιορίζει τις ευκαιρίες για ουσιαστική συζήτηση.Η διαμόρφωση υγιών συνηθειών δεν μπορεί επομένως να αφορά μόνο τα παιδιά. Χρειάζεται να ξεκινά από το παράδειγμα των ενηλίκων.
Ύπνος, συγκέντρωση και ψυχική κόπωση
Η χρήση του κινητού αργά το βράδυ μπορεί να επηρεάσει την ποιότητα του ύπνου, ιδιαίτερα όταν συνοδεύεται από έντονη συναισθηματική διέγερση, συνεχή εναλλαγή περιεχομένου και καθυστέρηση της ώρας κατάκλισης.Παράλληλα, η συχνή διακοπή μιας εργασίας για τον έλεγχο ειδοποιήσεων μπορεί να δυσκολεύει τη συγκέντρωση και να αυξάνει τον χρόνο που απαιτείται για την ολοκλήρωσή της.Δεν σημαίνει ότι κάθε άνθρωπος που χρησιμοποιεί πολλές ώρες το κινητό αντιμετωπίζει πρόβλημα ψυχικής υγείας. Η επίδραση εξαρτάται από το είδος της χρήσης, το περιεχόμενο, τις προσωπικές συνθήκες και το εάν η συσκευή παρεμβαίνει στον ύπνο, στην εργασία ή στις σχέσεις.Το κρίσιμο στοιχείο δεν είναι μόνο πόσες ώρες περνά κάποιος μπροστά στην οθόνη, αλλά και τι χάνει εξαιτίας αυτών.
Όταν η συνήθεια γίνεται εξάρτηση
Υπάρχουν άνθρωποι που αισθάνονται έντονη ανησυχία όταν ξεχνούν το κινητό στο σπίτι, όταν τελειώνει η μπαταρία ή όταν δεν έχουν πρόσβαση στο διαδίκτυο.Άλλοι επιχειρούν επανειλημμένα να περιορίσουν τη χρήση, αλλά επιστρέφουν γρήγορα στις προηγούμενες συνήθειες.Αυτές οι συμπεριφορές μπορεί να αποτελούν ενδείξεις προβληματικής χρήσης, χωρίς να σημαίνουν αυτομάτως ότι υπάρχει κλινική εξάρτηση. Η διάκριση απαιτεί προσοχή και δεν μπορεί να γίνει μόνο με βάση τον χρόνο που καταγράφει μια συσκευή.Ιδιαίτερη σημασία έχει εάν η χρήση προκαλεί επίμονες δυσκολίες στην καθημερινή λειτουργία, στις προσωπικές σχέσεις και στις υποχρεώσεις του ατόμου.
Μπορούμε να ξαναβρούμε την ισορροπία;
Η λύση δεν είναι η απόρριψη της τεχνολογίας. Τα κινητά τηλέφωνα προσφέρουν πρόσβαση στην ενημέρωση, διευκολύνουν την εργασία, την εκπαίδευση και την επικοινωνία και αποτελούν πολύτιμα εργαλεία σε έκτακτες ανάγκες.Αυτό που χρειάζεται είναι η συνειδητή χρήση τους. Ο περιορισμός των περιττών ειδοποιήσεων, η απομάκρυνση του κινητού από το τραπέζι κατά τη διάρκεια του φαγητού και η καθιέρωση χρονικών διαστημάτων χωρίς οθόνες μπορούν να βοηθήσουν.Εξίσου σημαντικό είναι να υπάρχει χώρος για δραστηριότητες που δεν απαιτούν ψηφιακή σύνδεση: μια βόλτα, μια συζήτηση, ένα βιβλίο ή λίγα λεπτά ηρεμίας.
Η ζωή συνεχίζεται και έξω από την οθόνη
Το κινητό έχει αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο ενημερωνόμαστε, εργαζόμαστε, διασκεδάζουμε και διατηρούμε τις κοινωνικές μας σχέσεις. Η αλλαγή αυτή δεν είναι από μόνη της αρνητική. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η συσκευή παύει να εξυπηρετεί τις ανάγκες μας και αρχίζει να καθορίζει σχεδόν κάθε στιγμή της ημέρας.Οι άνθρωποι που περπατούν χωρίς να παρατηρούν τον δρόμο, που κάθονται με φίλους χωρίς να συνομιλούν και που δεν μπορούν να απολαύσουν λίγα λεπτά χωρίς ειδοποιήσεις αποτυπώνουν μια πραγματική πρόκληση της ψηφιακής εποχής.
Το μεγαλύτερο ζητούμενο δεν είναι να αφήσουμε οριστικά το κινητό, αλλά να μάθουμε πότε πρέπει να το αφήνουμε στην άκρη. Γιατί καμία οθόνη, όσο προηγμένη κι αν είναι, δεν μπορεί να αντικαταστήσει πλήρως την ανθρώπινη παρουσία, την προσωπική επαφή και τις στιγμές που ζούμε πραγματικά.