Λίγο πριν από την άτυπη Σύνοδο Κορυφής στην Λευκωσία στις 23 και 24 Απριλίου, όπου οι ηγέτες της ΕΕ θα ανοίξουν τη συζήτηση για το νέο Πολυετές Δημοσιονομικό Πλαίσιο 2028-2034, το Bruegel έδωσε στη δημοσιότητα εκτενή μελέτη για τους πέντε νέους «ιδίους πόρους» που παρουσίασε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Ιούλιο του 2025. Το βασικό συμπέρασμα της ανάλυσης είναι σαφές αλλά πολιτικά εκρηκτικό: η Ευρωπαϊκή Ένωση χρειάζεται επειγόντως νέα έσοδα και το κόστος τελικά θα μεταφερθεί σε επιχειρήσεις και πολίτες.
Όπως μεταδίδει η ΕΡΤ, το νέο ΠΔΠ, συνολικού ύψους 2 τρισ. ευρώ για επτά χρόνια —το μεγαλύτερο στην ιστορία της Ένωσης— στοχεύει να καλύψει αμυντικές δαπάνες, την πράσινη μετάβαση, τις ψηφιακές επενδύσεις αλλά και την αποπληρωμή του χρέους του NextGenerationEU. Από το 2028 ξεκινά η αποπληρωμή του κοινού ευρωπαϊκού χρέους, ενώ οι ανάγκες χρηματοδότησης για τις νέες στρατηγικές προτεραιότητες έχουν αυξηθεί δραματικά.
Η κυπριακή πρωτεύουσα φιλοδοξεί να λειτουργήσει ως σημείο εκκίνησης για μια συνολική συμφωνία σχετικά με το νέο ΠΔΠ μέχρι το τέλος του 2026. Ωστόσο, οι διαπραγματεύσεις παραμένουν ιδιαίτερα ευαίσθητες και βαθιά διχαστικές. Η σχετική συζήτηση είχε αρχικά προγραμματιστεί για τη Σύνοδο Κορυφής του Μαρτίου, αλλά τελικά μετατέθηκε, ενώ σύμφωνα με τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα «το ζήτημα έχει γίνει ακόμη πιο επείγον».
Πέντε νέοι πόροι ή πέντε νέες επιβαρύνσεις;
Η Κομισιόν παρουσιάζει τους νέους «ιδίους πόρους» ως μηχανισμούς τεχνικής ανακατανομής εσόδων. Στην πραγματικότητα όμως, για τον μέσο Ευρωπαίο πολίτη, αρκετοί από αυτούς είναι πιθανό να μεταφραστούν σε ακριβότερα προϊόντα, υψηλότερους λογαριασμούς ενέργειας και αυξημένο κόστος κατανάλωσης. Το Bruegel αξιολογεί ξεχωριστά καθέναν από τους πέντε προτεινόμενους πόρους:
- Σύστημα Εμπορίας Ρύπων (ETS): Η Επιτροπή εισηγείται το 30% των εσόδων από τις δημοπρασίες δικαιωμάτων εκπομπών να κατευθύνεται στον κοινοτικό προϋπολογισμό. Το Bruegel θεωρεί την πρόταση οικονομικά λογική, ωστόσο ασκεί κριτική για τον αποκλεισμό του νέου ETS2, που από το 2027 θα καλύπτει οδικές μεταφορές και κτήρια. Σύμφωνα με την ανάλυση, η εξαίρεση αυτή οφείλεται κυρίως στην επιθυμία κυβερνήσεων να διατηρήσουν τα σχετικά έσοδα σε εθνικό επίπεδο. Τα προσδοκώμενα έσοδα υπολογίζονται σε 9,6 δισ. ευρώ ετησίως με τιμή άνθρακα 88 ευρώ ανά τόνο, αν και στις αρχές του 2026 η τιμή είχε ήδη πέσει κάτω από τα 70 ευρώ, δημιουργώντας αβεβαιότητα στις προβλέψεις. Παράλληλα, η πρόβλεψη αυτή ουσιαστικά ενισχύει τη μονιμοποίηση του μηχανισμού εμπορίας ρύπων.
- Μηχανισμός Συνοριακής Προσαρμογής Άνθρακα (CBAM): Το 75% των εσόδων από τον φόρο άνθρακα στις εισαγωγές προβλέπεται να κατευθύνεται στις Βρυξέλλες. Το Bruegel θεωρεί ότι ο μηχανισμός διαθέτει ισχυρή θεσμική βάση, καθώς συνδέεται άμεσα με την εμπορική πολιτική και την ανταγωνιστικότητα της Ένωσης. Τα ετήσια έσοδα εκτιμώνται έως 1,4 δισ. ευρώ, ενώ προτείνεται το σύνολο των εσόδων του CBAM να αποδίδεται στην ΕΕ.
- Φόρος Καπνού (TEDOR): Προτείνεται ενιαίος συντελεστής 15% πάνω στους ελάχιστους ευρωπαϊκούς δασμούς καπνού. Τα προσδοκώμενα έσοδα υπολογίζονται σε 4,9 δισ. ευρώ τον χρόνο και θα μπορούσαν να φτάσουν τα 11,2 δισ. ευρώ εάν αυξηθούν τα ελάχιστα όρια φορολόγησης. Το Bruegel σημειώνει πάντως ότι το όφελος για τη δημόσια υγεία παραμένει έμμεσο, καθώς η πραγματική επιβάρυνση για τους καταναλωτές θα εξαρτηθεί από το κατά πόσο τα κράτη-μέλη θα μετακυλίσουν το κόστος στις τελικές τιμές.
- Μη Ανακτηθέντα Ηλεκτρονικά Απόβλητα (e-waste): Προβλέπεται επιβάρυνση δύο ευρώ ανά κιλό για ηλεκτρονικές συσκευές που δεν ανακυκλώνονται. Το μέτρο αναμένεται να αποφέρει περίπου 15 δισ. ευρώ ετησίως, επηρεάζοντας άμεσα τις εθνικές δαπάνες. Το Bruegel εντοπίζει όμως σοβαρό μεθοδολογικό πρόβλημα, υποστηρίζοντας ότι χώρες με ταχέως αναπτυσσόμενες αγορές ηλεκτρονικών ειδών μπορεί να επιβαρύνονται δυσανάλογα ακόμη και αν εμφανίζουν υψηλές επιδόσεις ανακύκλωσης. Για αυτό ζητεί αναθεώρηση του μοντέλου υπολογισμού.
- Εισφορά Εταιρειών (CORE) – το μεγάλο αγκάθι: Η πιο φιλόδοξη πρόταση προβλέπει ότι κάθε επιχείρηση με κύκλο εργασιών άνω των 100 εκατ. ευρώ θα καταβάλλει ετήσια εισφορά από 100.000 έως 750.000 ευρώ στον κοινοτικό προϋπολογισμό. Η πρόταση εκτιμάται ότι θα μπορούσε να αποφέρει περίπου 6,8 δισ. ευρώ ετησίως. Ωστόσο, το Bruegel ζητεί πλήρη απόσυρση του σχεδίου, υποστηρίζοντας ότι η φορολόγηση επί του τζίρου —και όχι των κερδών— δημιουργεί στρεβλώσεις, επιβαρύνει εταιρείες χαμηλής κερδοφορίας όπως το εμπόριο και η χημική βιομηχανία και οδηγεί τελικά σε ευνοϊκότερη μεταχείριση των μεγαλύτερων πολυεθνικών.
«Νέοι πόροι» ή μεταφορά βαρών;
Ένα από τα πιο κρίσιμα σημεία της έκθεσης, που συχνά χάνεται από τη δημόσια συζήτηση, είναι ότι οι πέντε αυτοί πόροι δεν δημιουργούν πραγματικά «νέο χρήμα» για την Ένωση. Στην ουσία μεταφέρουν έσοδα που μέχρι σήμερα κατευθύνονταν στα εθνικά ταμεία. Η βασική διαφορά είναι ότι πλέον τα ποσά δεν θα κατανέμονται με βάση το Ακαθάριστο Εθνικό Εισόδημα κάθε χώρας αλλά μέσω διαφορετικών κριτηρίων, γεγονός που θα δημιουργήσει κερδισμένους και χαμένους. Για την Ελλάδα, με σχετικά χαμηλές εκπομπές CO₂ ανά κάτοικο αλλά υψηλά ποσοστά καπνίσματος και χαμηλές επιδόσεις στην ανακύκλωση ηλεκτρονικών, οι επιπτώσεις θα απαιτήσουν προσεκτικούς υπολογισμούς.
Η «προστασία του ευρωπαϊκού τρόπου ζωής»
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αρκετοί αναλυτές υπενθυμίζουν ότι η πρώτη θητεία της Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν ξεκίνησε με το χαρτοφυλάκιο «Προστασία του Ευρωπαϊκού Τρόπου Ζωής». Στη δεύτερη θητεία της ο τίτλος εξαφανίστηκε. Για πολλούς επικριτές, όμως, ο λεγόμενος «ευρωπαϊκός τρόπος ζωής» μεταφράστηκε τελικά σε ακριβότερη ενέργεια λόγω ETS, ακριβότερα αυτοκίνητα εξαιτίας των κανόνων εκπομπών CO₂, ακριβότερα συστήματα θέρμανσης και αυξημένο κόστος τροφίμων λόγω της πράσινης αγροτικής μετάβασης. Το «Fit for 55» χαρακτηρίστηκε φιλόδοξο σε περιβαλλοντικό επίπεδο, αλλά για πολλά νοικοκυριά σήμαινε μεγαλύτερη οικονομική πίεση.
Τώρα η Ευρωπαϊκή Ένωση καλείται να χρηματοδοτήσει ταυτόχρονα άμυνα, κλιματική μετάβαση, τεχνητή νοημοσύνη και αποπληρωμή χρέους. Οι πέντε νέοι μηχανισμοί αναμένεται να αποφέρουν συνολικά 58,5 δισ. ευρώ ετησίως. Το κόστος όμως δεν θα εμφανιστεί ως άμεσος φόρος, αλλά μέσα από ακριβότερα προϊόντα, υψηλότερους λογαριασμούς ενέργειας, ακριβότερες ηλεκτρονικές συσκευές και αυξημένες τιμές σε εισαγόμενα αγαθά.
Στη Λευκωσία, οι Ευρωπαίοι ηγέτες θα επιχειρήσουν να ανοίξουν έναν «ειλικρινή διάλογο», όπως τον περιγράφει ο Αντόνιο Κόστα. Η απάντηση στο ερώτημα για το ποιος τελικά θα πληρώσει το κόστος δεν θα καθορίσει μόνο τον επόμενο ευρωπαϊκό προϋπολογισμό, αλλά και την αξιοπιστία ενός ευρωπαϊκού σχεδίου που δυσκολεύεται όλο και περισσότερο να πείσει ότι βελτιώνει την καθημερινότητα των πολιτών αντί απλώς να αυξάνει τις φιλοδοξίες του.