Όταν η συζήτηση στρέφεται στις ανισότητες, συνήθως αφορά τη διαφορά ανάμεσα στους πλούσιους και τους φτωχούς μέσα στην ίδια χώρα. Ο Γάλλος οικονομολόγος Τομά Πικετί επιχειρεί να μεταφέρει το επίκεντρο σε μια πολύ μεγαλύτερη κλίμακα: το χάσμα που εξακολουθεί να χωρίζει τις ανεπτυγμένες οικονομίες από τις φτωχότερες περιοχές του πλανήτη. Η νέα του πρόταση, η οποία συνοδεύει τη δημοσίευση της Έκθεσης για την Παγκόσμια Δικαιοσύνη, φιλοδοξεί να ανοίξει μια συζήτηση που ξεπερνά τα όρια της συμβατικής οικονομικής πολιτικής και αγγίζει την ίδια τη δομή του παγκόσμιου οικονομικού συστήματος.
Στο επίκεντρο της πρότασης βρίσκεται ένας ιδιαίτερα φιλόδοξος στόχος: μέχρι το τέλος του αιώνα τα εισοδήματα των πολιτών σε όλες τις χώρες να συγκλίνουν στα σημερινά επίπεδα των πλουσιότερων οικονομιών. Με απλά λόγια, ο Πικετί εισηγείται ένα μέλλον στο οποίο κάθε κάτοικος του πλανήτη θα διαθέτει κατά μέσο όρο αγοραστική δύναμη αντίστοιχη με εκείνη που απολαμβάνουν σήμερα οι πολίτες των ανεπτυγμένων κρατών.
Η προσέγγιση βασίζεται στη διαπίστωση ότι οι διαφορές στο κατά κεφαλήν εισόδημα παραμένουν τεράστιες, παρά τη σημαντική ανάπτυξη που έχουν γνωρίσει πολλές αναδυόμενες οικονομίες τις τελευταίες δεκαετίες. Σε όρους αγοραστικής δύναμης, η απόσταση ανάμεσα στις πλουσιότερες και τις φτωχότερες περιοχές του κόσμου εξακολουθεί να είναι χαοτική, δημιουργώντας οικονομικές, κοινωνικές και γεωπολιτικές εντάσεις που δύσκολα μπορούν να αγνοηθούν.
Σύμφωνα με το σενάριο που παρουσιάζεται στην έκθεση, η σύγκλιση αυτή θα σήμαινε ότι έως το 2100 το μέσο μηνιαίο εισόδημα ανά κάτοικο θα μπορούσε να φθάνει τα 5.000 ευρώ σε παγκόσμιο επίπεδο. Πρόκειται για έναν στόχο που απαιτεί μια εντελώς διαφορετική αναπτυξιακή πορεία από εκείνη που ακολουθείται σήμερα.
Η διαφορετική ανάπτυξη που απαιτεί το σχέδιο
Για να επιτευχθεί μια τέτοια εξίσωση εισοδημάτων, οι ρυθμοί ανάπτυξης θα έπρεπε να διαφοροποιηθούν δραστικά μεταξύ πλούσιων και φτωχών περιοχών. Οι ανεπτυγμένες οικονομίες της Ευρώπης, της Βόρειας Αμερικής και της Ωκεανίας θα κινούνταν με σχεδόν μηδενικούς ρυθμούς αύξησης του κατά κεφαλήν ΑΕΠ, της τάξης του 0% έως 0,5% ετησίως.
Αντίθετα, οι φτωχότερες περιοχές του πλανήτη, όπως η Υποσαχάρια Αφρική αλλά και μεγάλα τμήματα της Νότιας και Νοτιοανατολικής Ασίας, θα έπρεπε να διατηρήσουν για δεκαετίες ρυθμούς ανάπτυξης που θα κυμαίνονται μεταξύ 3% και 4% ετησίως.
Ουσιαστικά, η πρόταση προϋποθέτει μια σταδιακή ανακατανομή της παγκόσμιας οικονομικής δυναμικής, με το μεγαλύτερο μέρος της νέας ανάπτυξης να κατευθύνεται στις περιοχές που σήμερα βρίσκονται χαμηλότερα στην εισοδηματική κλίμακα.
Ενέργεια και κλίμα στο κέντρο της στρατηγικής
Καθοριστικό ρόλο στο σχέδιο κατέχει η ενεργειακή μετάβαση. Ο Πικετί υποστηρίζει ότι μια πραγματική παγκόσμια σύγκλιση δεν μπορεί να επιτευχθεί με βάση το σημερινό μοντέλο ανάπτυξης που εξαρτάται από τα ορυκτά καύσιμα.
Για τον λόγο αυτό προτείνει τη σταδιακή κατάργηση των υδρογονανθράκων και την αντικατάστασή τους από ένα ενεργειακό σύστημα που θα στηρίζεται κυρίως στην αιολική και την ηλιακή ενέργεια. Η μετάβαση αυτή θα απαιτούσε επενδύσεις πρωτοφανούς κλίμακας σε δίκτυα, αποθήκευση ενέργειας, υποδομές και νέες τεχνολογίες παραγωγής ηλεκτρισμού.
Η χρηματοδότηση αυτής της προσπάθειας θα μπορούσε, σύμφωνα με την πρόταση, να προέλθει από ένα νέο διεθνές Ταμείο Παγκόσμιας Δικαιοσύνης, έναν θεσμό με υπερεθνικά χαρακτηριστικά και αρμοδιότητα συλλογής εσόδων για τη χρηματοδότηση έργων που θα μειώνουν τις ανισότητες μεταξύ κρατών.
Φόροι στον πλούτο και στα υψηλά εισοδήματα
Για να καταστεί εφικτή η συγκέντρωση των αναγκαίων πόρων, η έκθεση εισηγείται τη δημιουργία παγκόσμιων φορολογικών μηχανισμών που θα λειτουργούν παράλληλα με τα εθνικά συστήματα.
Μεταξύ των προτάσεων περιλαμβάνονται φόροι μεγάλης κλίμακας στην περιουσία, με συντελεστές που θα μπορούσαν να φθάνουν έως και το 20%, καθώς και εξαιρετικά υψηλή φορολόγηση των ανώτερων εισοδηματικών στρωμάτων, με συντελεστές που σε ορισμένες περιπτώσεις θα αγγίζουν το 90%.
Η λογική πίσω από την πρόταση είναι ότι η συσσώρευση πλούτου σε παγκόσμιο επίπεδο έχει φθάσει σε τέτοιο βαθμό ώστε να επιτρέπει τη χρηματοδότηση μιας ευρύτερης αναδιανομής πόρων χωρίς να υπονομεύεται η παραγωγική δραστηριότητα.
Λιγότερη εργασία, περισσότερες υπηρεσίες
Το όραμα που περιγράφεται στην έκθεση δεν περιορίζεται μόνο στη φορολογία ή στην ανάπτυξη. Περιλαμβάνει και μια διαφορετική αντίληψη για την κατανάλωση και την εργασία.
Η έμφαση μετατοπίζεται από τα υλικά αγαθά προς υπηρεσίες όπως η υγεία, η εκπαίδευση και η κοινωνική φροντίδα. Παράλληλα, προβλέπεται σημαντική μείωση του χρόνου εργασίας, με στόχο όχι μόνο τη βελτίωση της ποιότητας ζωής αλλά και τον περιορισμό της περιβαλλοντικής επιβάρυνσης.
Ο ίδιος ο Πικετί αναγνωρίζει ότι η πρόταση έχει έντονα ουτοπικά χαρακτηριστικά και προϋποθέτει πρωτοφανή επίπεδα διεθνούς συνεργασίας. Ωστόσο, θεωρεί ότι η συζήτηση για το μέλλον της παγκόσμιας ανάπτυξης δεν μπορεί να αγνοεί τις ανισότητες, την κλιματική κρίση και τα όρια του σημερινού οικονομικού μοντέλου.
Υπό αυτό το πρίσμα, η πρόταση δεν αποτελεί μόνο ένα οικονομικό σχέδιο, αλλά και μια πρόσκληση για επαναπροσδιορισμό του τρόπου με τον οποίο ο πλανήτης αντιλαμβάνεται την ευημερία, την ανάπτυξη και την κατανομή του πλούτου κατά τον 21ο αιώνα.