Ορισμένες πολιτικές αποφάσεις ξεπερνούν κατά πολύ τα εθνικά τους σύνορα και μετατρέπονται σε γεγονότα που αλλάζουν την πορεία ολόκληρων εποχών. Μία από αυτές ήταν το δημοψήφισμα της 23ης Ιουνίου 2016, όταν οι Βρετανοί επέλεξαν την αποχώρηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση – το γνωστό Brexit Δεν επρόκειτο απλώς για μια επιλογή εξωτερικής πολιτικής ή για μια διαφωνία σχετικά με τις Βρυξέλλες, σύμφωνα με το Bloomberg. Η απόφαση αυτή εξελίχθηκε σε σύμβολο μιας βαθύτερης πολιτικής και κοινωνικής μετατόπισης, η οποία επηρέασε τη Βρετανία, την Ευρώπη και τελικά ολόκληρο το δυτικό πολιτικό σύστημα.
Δέκα χρόνια αργότερα, το Brexit εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για όσους επιχειρούν να ερμηνεύσουν την άνοδο του λαϊκισμού, την επιστροφή του εθνικισμού, την αμφισβήτηση των υπερεθνικών θεσμών και τη σταδιακή υποχώρηση του μοντέλου της παγκοσμιοποίησης που κυριάρχησε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.
Όπως η άνοδος της Μάργκαρετ Θάτσερ στα τέλη της δεκαετίας του ’70 σηματοδότησε μια νέα οικονομική εποχή, έτσι και το Brexit λειτούργησε ως ορόσημο για τη μετάβαση σε έναν κόσμο όπου η εθνική κυριαρχία επανήλθε στο επίκεντρο της πολιτικής συζήτησης. Η επικράτηση του Leave δεν ήταν προϊόν μιας ενιαίας ιδεολογικής κατεύθυνσης, αλλά το αποτέλεσμα της συνάντησης διαφορετικών κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών δυνάμεων που συγκλόνισαν το μεταπολεμικό ευρωπαϊκό οικοδόμημα.
Η πολιτική διαδρομή προς την έξοδο
Η πορεία προς το Brexit συνδέθηκε στενά με πολιτικούς υπολογισμούς που τελικά γύρισαν μπούμερανγκ. Ο τότε πρωθυπουργός Ντέιβιντ Κάμερον προκήρυξε το δημοψήφισμα εκτιμώντας ότι θα κατάφερνε να περιορίσει τις εσωκομματικές πιέσεις και να επιβεβαιώσει την παραμονή της χώρας στην Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η πραγματικότητα αποδείχθηκε διαφορετική. Η δυσαρέσκεια μεγάλων τμημάτων της κοινωνίας για τη μετανάστευση, τις οικονομικές ανισότητες και την αίσθηση απώλειας ελέγχου απέκτησε πολύ μεγαλύτερη δυναμική από όση είχε υπολογιστεί.
Ταυτόχρονα, οι Εργατικοί υπό τον Τζέρεμι Κόρμπιν δεν κατάφεραν να κινητοποιήσουν αποτελεσματικά τους ψηφοφόρους υπέρ της παραμονής, ενώ και η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έδειξε την ευελιξία που θα μπορούσε να αμβλύνει τις βρετανικές ανησυχίες, ιδιαίτερα στο μεταναστευτικό.
Απέναντί τους βρέθηκε ένα ετερόκλητο στρατόπεδο. Από τον Νάιτζελ Φάρατζ μέχρι τον Μπόρις Τζόνσον, διαφορετικές πολιτικές δυνάμεις ενώθηκαν γύρω από το σύνθημα της αποχώρησης, αξιοποιώντας την κοινωνική δυσαρέσκεια και το αίτημα για ανάκτηση της εθνικής κυριαρχίας.
Η επικράτηση του Brexit ήταν σχετικά οριακή, αλλά πολιτικά καθοριστική. Δημιούργησε μια ισχυρή εντολή, η οποία όμως συνοδευόταν από βαθύ κοινωνικό και γεωγραφικό διχασμό.
Οι οικονομικές συνέπειες για τη Βρετανία
Η δεκαετία που ακολούθησε αποδείχθηκε πολύ πιο δύσκολη από ό,τι είχαν προβλέψει οι υποστηρικτές της εξόδου.
Η βρετανική οικονομία βρέθηκε αντιμέτωπη με χαμηλότερους ρυθμούς ανάπτυξης, ενώ αρκετές μελέτες εκτιμούν ότι το κατά κεφαλήν ΑΕΠ βρίσκεται αισθητά χαμηλότερα σε σχέση με το επίπεδο που θα μπορούσε να είχε επιτευχθεί εάν η χώρα παρέμενε στην ενιαία αγορά.
Παράλληλα, το εμπόριο με την Ευρωπαϊκή Ένωση επιβαρύνθηκε από νέους τελωνειακούς και γραφειοκρατικούς περιορισμούς, ενώ η στρατηγική της «Global Britain» αποδείχθηκε πιο δύσκολη στην εφαρμογή από ό,τι υπολόγιζαν οι εμπνευστές της.
Σε έναν κόσμο που εξελίσσεται γύρω από μεγάλα γεωοικονομικά μπλοκ και περιφερειακές συμμαχίες, η πλήρης ανεξαρτησία αποδείχθηκε λιγότερο αποτελεσματική από τις αρχικές προσδοκίες.
Την ίδια περίοδο, η πολιτική σταθερότητα της χώρας κλονίστηκε. Οι διαδοχικές κυβερνήσεις δυσκολεύτηκαν να διαχειριστούν τις επιπτώσεις της εξόδου, ενώ η πόλωση και η αμφισβήτηση των θεσμών ενισχύθηκαν.
Οι επιπτώσεις στην Ευρωπαϊκή Ένωση
Η αποχώρηση της Βρετανίας δεν είχε κόστος μόνο για το Λονδίνο. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχασε ένα από τα μεγαλύτερα μέλη της, μια ισχυρή οικονομία, ένα κορυφαίο χρηματοπιστωτικό κέντρο και έναν από τους σημαντικότερους στρατιωτικούς και διπλωματικούς παράγοντες της ηπείρου.
Η μεταβολή αυτή επηρέασε τις εσωτερικές ισορροπίες της Ένωσης. Η Γερμανία στερήθηκε έναν σημαντικό σύμμαχο υπέρ των φιλελεύθερων οικονομικών πολιτικών, ενώ η δυνατότητα προώθησης μεταρρυθμίσεων σε κρίσιμους τομείς περιορίστηκε αισθητά.
Το Brexit ανέτρεψε επίσης μια βασική παραδοχή των προηγούμενων δεκαετιών: ότι η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση θα προχωρούσε αδιάκοπα προς βαθύτερη ενοποίηση και διεύρυνση. Για πρώτη φορά καταγράφηκε μια θεαματική αντίστροφη πορεία, αποδεικνύοντας ότι η ευρωπαϊκή διαδικασία δεν είναι μη αναστρέψιμη.
Ο κόσμος μετά το Brexit
Οι διεθνείς εξελίξεις που ακολούθησαν επιβεβαίωσαν ότι το Brexit δεν ήταν ένα μεμονωμένο γεγονός αλλά μέρος μιας ευρύτερης ιστορικής μετατόπισης.
Η άνοδος του δόγματος «America First», η αυξανόμενη αντιπαράθεση ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις, η αμφισβήτηση των διεθνών οργανισμών και η επιστροφή της γεωπολιτικής λογικής των ισχυρών κρατών δημιούργησαν ένα νέο διεθνές περιβάλλον.
Το ΝΑΤΟ βρέθηκε αντιμέτωπο με νέες προκλήσεις, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου έχασε μέρος της επιρροής του και η φιλελεύθερη διεθνής τάξη που οικοδομήθηκε μετά το 1945 άρχισε να εμφανίζει εμφανή σημάδια κόπωσης.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το Brexit λειτούργησε ως παράδειγμα μιας πολιτικής λογικής που τοποθετεί την εθνική ταυτότητα και την κυριαρχία πάνω από τις υπερεθνικές συνεργασίες.
Οι εσωτερικές ρωγμές
Η υπόσχεση ότι η αποχώρηση θα ενίσχυε την εθνική ενότητα δεν επιβεβαιώθηκε.
Αντίθετα, η Σκωτία επανέφερε δυναμικά το αίτημα για ανεξαρτησία, ενώ η Βόρεια Ιρλανδία βρέθηκε αντιμέτωπη με νέα πολιτικά και οικονομικά διλήμματα εξαιτίας των εμπορικών ρυθμίσεων που ακολούθησαν το Brexit.
Ταυτόχρονα, το βρετανικό πολιτικό σύστημα έγινε πιο κατακερματισμένο, με την ενίσχυση νέων πολιτικών σχηματισμών και τη σταδιακή φθορά της εμπιστοσύνης προς τα παραδοσιακά κόμματα.
Η χώρα που φιλοδοξούσε να ανακτήσει πλήρως τον έλεγχο των αποφάσεών της βρέθηκε να διαχειρίζεται ένα πολύ πιο σύνθετο πολιτικό και θεσμικό περιβάλλον.
Δέκα χρόνια μετά
Παρά τις δυσκολίες, η εικόνα δεν είναι μονοδιάστατη. Σε αρκετές δυτικές χώρες παρατηρείται προσπάθεια προσαρμογής στις αιτίες που γέννησαν το Brexit. Η μεταναστευτική πολιτική, οι κοινωνικές ανισότητες και η οικονομική ανασφάλεια επανέρχονται στο επίκεντρο των κυβερνητικών στρατηγικών.
Παράλληλα, στη Βρετανία επανέρχεται σταδιακά η συζήτηση για μια στενότερη σχέση με την Ευρωπαϊκή Ένωση, χωρίς ωστόσο να διαφαίνεται επιστροφή στο προηγούμενο καθεστώς.
Οι παράγοντες που οδήγησαν στο δημοψήφισμα παραμένουν παρόντες. Οι ανισότητες, οι μεταναστευτικές πιέσεις, οι τεχνολογικές ανατροπές και οι ανησυχίες που προκαλεί η τεχνητή νοημοσύνη εξακολουθούν να επηρεάζουν τη δημόσια συζήτηση.
Γι’ αυτό και το Brexit δεν αποτελεί απλώς ένα βρετανικό κεφάλαιο της σύγχρονης ιστορίας, σύμφωνα πάντα με το Bloomberg. Αποτελεί μια παγκόσμια καμπή που αποκάλυψε τόσο τα όρια της παγκοσμιοποίησης όσο και το κόστος της απομάκρυνσης από υπερεθνικά συστήματα συνεργασίας. Δέκα χρόνια μετά, το βασικό ερώτημα δεν αφορά μόνο τη σωστή ή λανθασμένη επιλογή των Βρετανών, αλλά το αν οι δυτικές δημοκρατίες μπορούν να βρουν μια νέα ισορροπία ανάμεσα στην εθνική κυριαρχία, την οικονομική ανάπτυξη και τη διεθνή συνεργασία σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο αβέβαιος.