Σχεδόν 10 τρισ. ευρώ ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων παραμένουν εγκλωβισμένα σε μετρητά και τραπεζικές καταθέσεις χαμηλής απόδοσης, την ώρα που η Ευρώπη αναζητεί επειγόντως κεφάλαια για να χρηματοδοτήσει επενδύσεις, καινοτομία και ανάπτυξη. Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο εντυπωσιακή από το γεγονός ότι οκτώ στα δέκα νοικοκυριά της ευρωζώνης δεν διαθέτουν μετοχές ή άλλα χρηματοοικονομικά προϊόντα που συνδέονται με τις αγορές.
Το επενδυτικό χάσμα με τις ΗΠΑ παραμένει τεράστιο και, σε αντίθεση με ό,τι θα περίμενε κανείς, δεν περιορίζεται στα νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα. Αντίθετα, γίνεται ακόμη μεγαλύτερο μεταξύ των πλουσιότερων Ευρωπαίων, οι οποίοι εξακολουθούν να προτιμούν ακίνητα και καταθέσεις αντί για μετοχές, ομόλογα και αμοιβαία κεφάλαια.
Τα στοιχεία που παρουσιάζει η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα δείχνουν ότι τα νοικοκυριά της ευρωζώνης διατηρούν κατά μέσο όρο περίπου το ένα τρίτο των χρηματοοικονομικών τους περιουσιακών στοιχείων σε τραπεζικές καταθέσεις, έναντι μόλις 11% στις ΗΠΑ.
Ακόμη μεγαλύτερη είναι η απόσταση στα υψηλότερα επίπεδα πλούτου. Στο πλουσιότερο 20% των αμερικανικών νοικοκυριών, πάνω από 65% κατέχει εισηγμένες μετοχές, ομόλογα ή αμοιβαία κεφάλαια. Στην ευρωζώνη, το αντίστοιχο ποσοστό παραμένει κάτω από 45%.
Η σύγκριση καταρρίπτει σε μεγάλο βαθμό την άποψη ότι οι Ευρωπαίοι δεν επενδύουν στις αγορές απλώς επειδή δεν διαθέτουν αρκετά χρήματα. Στα νοικοκυριά χαμηλότερου πλούτου, πράγματι, η διαφορά μεταξύ Ευρώπης και ΗΠΑ είναι μικρότερη, καθώς προτεραιότητα και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού είναι η δημιουργία ενός οικονομικού «μαξιλαριού» για έκτακτες ανάγκες.
Στους πιο εύπορους, όμως, η εικόνα αλλάζει. Εκεί μπαίνουν στην εξίσωση η επενδυτική κουλτούρα, η δομή των συνταξιοδοτικών συστημάτων, η διαθεσιμότητα απλών επενδυτικών προϊόντων, η φορολογία και κυρίως η εμπιστοσύνη στις χρηματοπιστωτικές αγορές.
Ακίνητα και καταθέσεις απορροφούν τον ευρωπαϊκό πλούτο
Η ανάλυση των χαρτοφυλακίων των νοικοκυριών της ευρωζώνης αποκαλύπτει τέσσερα διαφορετικά επενδυτικά προφίλ και εξηγεί σε σημαντικό βαθμό γιατί τόσο λίγα χρήματα φθάνουν τελικά στις κεφαλαιαγορές.
Η μεγαλύτερη ομάδα είναι οι ιδιοκτήτες ακινήτων. Πάνω από 60% των νοικοκυριών της ευρωζώνης έχει το μεγαλύτερο μέρος του πλούτου του τοποθετημένο σε ακίνητα, είτε πρόκειται για την κύρια κατοικία είτε για επενδυτική περιουσία. Πρόκειται για μια μορφή πλούτου που μπορεί να έχει σημαντική αξία, αλλά χαρακτηρίζεται από χαμηλή ρευστότητα.
Ακολουθούν οι «καταθέτες», οι οποίοι αντιπροσωπεύουν περίπου 25% των νοικοκυριών και κρατούν το μεγαλύτερο μέρος των χρημάτων τους σε τραπεζικούς λογαριασμούς, με ελάχιστη ή μηδενική έκθεση στις αγορές.
Περίπου 10% συμμετέχει έμμεσα στις κεφαλαιαγορές μέσω επαγγελματικών και ιδιωτικών συνταξιοδοτικών ή ασφαλιστικών προϊόντων.
Και στο τέλος βρίσκεται μια εξαιρετικά μικρή ομάδα: μόλις 4% των νοικοκυριών της ευρωζώνης επενδύει σημαντικό τμήμα του πλούτου του απευθείας σε μετοχές, ομόλογα, αμοιβαία κεφάλαια ή ETFs.
Με άλλα λόγια, παρά τον τεράστιο όγκο ιδιωτικού πλούτου στην Ευρώπη, μόνο ένα πολύ μικρό κομμάτι των νοικοκυριών έχει ουσιαστική άμεση παρουσία στις κεφαλαιαγορές.
Γιατί οι Ευρωπαίοι δεν αγοράζουν μετοχές
Το εισόδημα αποτελεί μόνο ένα μέρος της απάντησης. Για τα νοικοκυριά που δεν αντιμετωπίζουν οικονομικούς περιορισμούς, βασικό εμπόδιο είναι η αντίληψη ότι οι μετοχές έχουν υψηλό κίνδυνο.
Σε αυτή προστίθενται η περιορισμένη γνώση γύρω από τα επενδυτικά προϊόντα και η χαμηλή εμπιστοσύνη στις χρηματοπιστωτικές αγορές. Ο χρηματοοικονομικός αλφαβητισμός αποκτά έτσι κομβική σημασία, καθώς όσο μικρότερη είναι η κατανόηση ενός επενδυτικού προϊόντος τόσο μεγαλύτερος μπορεί να φαίνεται ο κίνδυνός του.
Ρόλο παίζει και η ηλικία. Τα μεγαλύτερα σε ηλικία νοικοκυριά τείνουν να έχουν μεγαλύτερη έκθεση στα ακίνητα, ενώ οι νεότερες γενιές κατανέμουν περισσότερο τις αποταμιεύσεις τους μεταξύ μετρητών, τραπεζικών λογαριασμών, συνταξιοδοτικών προϊόντων και επενδύσεων στις αγορές.
Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει μία ενιαία λύση που θα μπορούσε να οδηγήσει μαζικά τους Ευρωπαίους από τις καταθέσεις στις κεφαλαιαγορές.
Το μεγάλο στοίχημα των €10 τρισ.
Το θέμα έχει πάψει πλέον να αφορά αποκλειστικά τις αποδόσεις που χάνουν οι Ευρωπαίοι αποταμιευτές. Έχει μετατραπεί σε κεντρικό οικονομικό και πολιτικό ζήτημα για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Η Ευρώπη χρειάζεται τεράστια κεφάλαια τα επόμενα χρόνια για επενδύσεις στην τεχνολογία, την ενέργεια, την άμυνα, την πράσινη μετάβαση και τις υποδομές. Το επενδυτικό κενό που έχει αναδείξει και η έκθεση Ντράγκι δύσκολα μπορεί να καλυφθεί αποκλειστικά από δημόσιους πόρους.
Ένα μέρος της απάντησης βρίσκεται ακριβώς στα τρισεκατομμύρια των ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων που σήμερα παραμένουν σε μετρητά και καταθέσεις.
Η πρόκληση είναι να διοχετευθεί μεγαλύτερο μέρος αυτών των χρημάτων σε παραγωγικές επενδύσεις, χωρίς ταυτόχρονα να ωθηθούν τα νοικοκυριά σε επίπεδα κινδύνου που δεν μπορούν ή δεν θέλουν να αναλάβουν.
Υπάρχουν ήδη ευρωπαϊκά παραδείγματα. Στη Φινλανδία, οι ειδικοί λογαριασμοί επενδύσεων σε μετοχές έχουν ενισχύσει τη συμμετοχή των πολιτών στις αγορές, με αποτέλεσμα στο τέλος του 2024 το 37% των νοικοκυριών να κατέχει αμοιβαία κεφάλαια, εισηγμένες μετοχές ή και τα δύο.
Στην Ολλανδία, τα υποχρεωτικά επαγγελματικά συνταξιοδοτικά προγράμματα επιτρέπουν στα νοικοκυριά να επωφελούνται από τις μακροπρόθεσμες αποδόσεις των κεφαλαιαγορών χωρίς να χρειάζεται να λαμβάνουν τα ίδια καθημερινές επενδυτικές αποφάσεις. Η Σλοβενία, από την άλλη, έχει επενδύσει συστηματικά στη χρηματοοικονομική εκπαίδευση, επιτυγχάνοντας υψηλές επιδόσεις χρηματοοικονομικού αλφαβητισμού.
Η Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων
Σε αυτό το περιβάλλον αποκτά ιδιαίτερη σημασία η ευρωπαϊκή ατζέντα για την Ένωση Αποταμιεύσεων και Επενδύσεων (Savings and Investments Union).
Ο στόχος είναι διπλός: αφενός να δοθούν στα ευρωπαϊκά νοικοκυριά περισσότερες και απλούστερες επιλογές για την αξιοποίηση των αποταμιεύσεών τους και αφετέρου να κινητοποιηθεί ιδιωτικό κεφάλαιο για τη χρηματοδότηση της ευρωπαϊκής οικονομίας.
Η ταχύτερη εφαρμογή των λογαριασμών αποταμίευσης και επενδύσεων (SIAs), οι αλλαγές στα συνταξιοδοτικά συστήματα και η ενίσχυση της χρηματοοικονομικής παιδείας αποτελούν βασικά κομμάτια αυτού του σχεδιασμού.
Το διακύβευμα είναι μεγάλο. Η Ευρώπη διαθέτει τις αποταμιεύσεις, αλλά μεγάλο μέρος τους παραμένει αδρανές ή τοποθετημένο σε χαμηλής απόδοσης προϊόντα. Το ερώτημα είναι εάν θα καταφέρει να μετατρέψει ένα μέρος από το «βουνό» των σχεδόν €10 τρισ. σε επενδυτικό κεφάλαιο που θα χρηματοδοτήσει την επόμενη φάση ανάπτυξης της ευρωπαϊκής οικονομίας – και ταυτόχρονα θα δώσει στα νοικοκυριά μεγαλύτερη δυνατότητα δημιουργίας πλούτου σε βάθος χρόνου.