Η ταχεία αποκλιμάκωση του δημόσιου χρέους και η διατήρηση ισχυρών πρωτογενών πλεονασμάτων βρίσκονται πίσω από τη θεαματική βελτίωση της πιστοληπτικής εικόνας της Ελλάδας, της Κύπρου και της Πορτογαλίας, σύμφωνα με νέα ανάλυση της Fitch Ratings, η οποία ωστόσο προειδοποιεί ότι το περιβάλλον γίνεται πλέον πιο απαιτητικό.
Ο διεθνής οίκος επισημαίνει ότι και οι τρεις χώρες έχουν αναβαθμιστεί τρεις φορές από το 2022, με τη σημαντική υποχώρηση του λόγου χρέους προς ΑΕΠ να αποτελεί βασικό παράγοντα πίσω από αυτή την εξέλιξη.
Οι δείκτες χρέους έχουν μειωθεί εντυπωσιακά από τα υψηλά του 2020 και βρίσκονται πλέον αισθητά χαμηλότερα ακόμη και από τα επίπεδα πριν από την πανδημία. Η εικόνα διαφοροποιείται σημαντικά από το σύνολο της Ευρωζώνης, όπου η αποκλιμάκωση του χρέους υπήρξε πολύ πιο περιορισμένη.
Οι τρεις αναβαθμίσεις της Ελλάδας
Η βελτίωση των δημοσιονομικών μεγεθών ενίσχυσε τη θέση των τριών χωρών στο μοντέλο αξιολόγησης κρατικού κινδύνου της Fitch, επιτρέποντας διαδοχικές αναβαθμίσεις.
Για την Ελλάδα, πρόσθετος θετικός παράγοντας ήταν η θεαματική εξυγίανση του τραπεζικού συστήματος, όπως αντίστοιχα συνέβη στην Κύπρο. Στην περίπτωση της Πορτογαλίας σημαντικό ρόλο διαδραμάτισε η ενίσχυση της εξωτερικής θέσης της οικονομίας.
Οι εξελίξεις αυτές επέτρεψαν στη Fitch να αφαιρέσει αρνητικές ποιοτικές προσαρμογές που προηγουμένως λειτουργούσαν ως «ταβάνι» στις αξιολογήσεις και άνοιξαν τον δρόμο για αναβαθμίσεις περισσότερων βαθμίδων.
Η Fitch επιβεβαίωσε τον Μάιο την πιστοληπτική αξιολόγηση της Ελλάδας στο «BBB» με σταθερές προοπτικές, ενώ η Κύπρος βρίσκεται στο «A-» με θετικές προοπτικές. Για την Πορτογαλία, η αξιολόγηση διατηρείται στο «A», με τον οίκο να έχει αναβαθμίσει τον Μάρτιο τις προοπτικές σε θετικές.
Γιατί Ελλάδα, Κύπρος και Πορτογαλία ξεπέρασαν Ιταλία και Ισπανία
Ιδιαίτερη σημασία έχει η σύγκριση με την Ιταλία και την Ισπανία.
Η ισχυρή οικονομική ανάπτυξη υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους παράγοντες μείωσης του χρέους και στις πέντε οικονομίες της Νότιας Ευρώπης. Από μόνη της, όμως, δεν αρκεί για να εξηγήσει γιατί Ελλάδα, Κύπρος και Πορτογαλία πέτυχαν μεγαλύτερη βελτίωση της πιστοληπτικής τους εικόνας.
Ιταλία και Ισπανία επωφελήθηκαν επίσης από την ανάπτυξη και την επίδρασή της στον παρονομαστή του λόγου χρέους προς ΑΕΠ. Ωστόσο, σε σχέση με τα προ πανδημίας επίπεδα έχουν πετύχει καθαρή βελτίωση της αξιολόγησής τους κατά μόλις μία βαθμίδα, έναντι τριών βαθμίδων για Ελλάδα, Κύπρο και Πορτογαλία.
Για τη Fitch, η απάντηση βρίσκεται πρωτίστως στη δημοσιονομική πολιτική.
Το «κλειδί» των πρωτογενών πλεονασμάτων
Ελλάδα, Κύπρος και Πορτογαλία έχουν περάσει σε διατηρήσιμα και συνειδητά επιδιωκόμενα πρωτογενή πλεονάσματα, γεγονός που επιτρέπει στο δημόσιο χρέος να μειώνεται όχι μόνο λόγω της ανάπτυξης αλλά και μέσω της δημοσιονομικής διαχείρισης.
Αντίθετα, η Ιταλία εμφανίζει μόλις μικρά πρωτογενή πλεονάσματα από το 2024, ενώ η Ισπανία δεν έχει επιτύχει αντίστοιχη δημοσιονομική επίδοση.
Το μήνυμα του οίκου είναι σαφές: η ανάπτυξη από μόνη της δεν δημιουργεί πρωτογενή πλεονάσματα. Απαιτείται δημοσιονομική πολιτική που διατηρεί τα έσοδα και τις δαπάνες σε επίπεδα συμβατά με τη σταθερή μείωση του χρέους.
Τώρα αρχίζουν τα δυσκολότερα
Η Fitch, ωστόσο, προειδοποιεί ότι το περιβάλλον που βοήθησε τις τρεις οικονομίες τα προηγούμενα χρόνια αρχίζει να γίνεται λιγότερο ευνοϊκό.
Η ισχυρή μεταπανδημική ανάκαμψη του τουρισμού έχει σε μεγάλο βαθμό ολοκληρωθεί, ενώ η επίδραση των κεφαλαίων του ευρωπαϊκού Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας αναμένεται να κορυφωθεί το 2026.
Παράλληλα, περιορίζεται σταδιακά και το πλεονέκτημα του χαμηλού πραγματικού κόστους χρηματοδότησης που βοήθησε τις υπερχρεωμένες οικονομίες να μειώσουν τον λόγο χρέους προς ΑΕΠ.
Καθώς αυτοί οι «ούριοι άνεμοι» εξασθενούν, το βάρος για την περαιτέρω μείωση του χρέους μεταφέρεται ακόμη περισσότερο στα πρωτογενή πλεονάσματα.
Δημογραφικό και άμυνα οι νέες προκλήσεις
Η διατήρηση υψηλών πρωτογενών πλεονασμάτων για μεγάλο χρονικό διάστημα δεν θεωρείται δεδομένη.
Η γήρανση του πληθυσμού αναμένεται να αυξήσει τις δαπάνες για συντάξεις, υγεία και κοινωνική προστασία, ενώ οι αυξημένες γεωπολιτικές εντάσεις δημιουργούν ανάγκη για μεγαλύτερες αμυντικές δαπάνες.
Παράλληλα, η Fitch εντοπίζει τον κίνδυνο εξασθένησης της πολιτικής συναίνεσης γύρω από τη δημοσιονομική πειθαρχία, ιδιαίτερα εάν αυξηθούν οι κοινωνικές πιέσεις για περισσότερες δημόσιες δαπάνες.
Το στοίχημα για την Ελλάδα, επομένως, μεταφέρεται στην επόμενη ημέρα: να συνεχιστεί η αποκλιμάκωση του χρέους ακόμη και όταν η ώθηση από το Ταμείο Ανάκαμψης και τη μεταπανδημική ανάκαμψη θα είναι μικρότερη.
Το ελληνικό παράδειγμα ως μήνυμα στην Ευρώπη
Η Fitch θεωρεί ότι η εμπειρία της Ελλάδας, της Κύπρου και της Πορτογαλίας προσφέρει ένα ευρύτερο μάθημα για τις ευρωπαϊκές οικονομίες που αντιμετωπίζουν υψηλό ή αυξανόμενο δημόσιο χρέος.
Στην κατηγορία αυτή τοποθετεί μεταξύ άλλων την Αυστρία, το Βέλγιο, τη Γαλλία, τη Φινλανδία και το Ηνωμένο Βασίλειο, για τις οποίες η σταθεροποίηση και αποκλιμάκωση του χρέους αποτελεί ολοένα σημαντικότερη πρόκληση.
Το βασικό συμπέρασμα του οίκου είναι ότι οι διατηρήσιμες αναβαθμίσεις δεν μπορούν να στηριχθούν αποκλειστικά στην ισχυρή ανάπτυξη ή σε προσωρινά ευνοϊκές οικονομικές συνθήκες.
Χρειάζονται πρωτογενή πλεονάσματα για πολλά χρόνια και υπό διαδοχικές κυβερνήσεις, ώστε οι αγορές και οι οίκοι αξιολόγησης να θεωρήσουν ότι η μείωση του χρέους αποτελεί μόνιμη αλλαγή της δημοσιονομικής πορείας και όχι αποτέλεσμα μιας ευνοϊκής συγκυρίας.
Για την Ελλάδα, το μήνυμα της Fitch είναι διπλό: η μεγάλη αποκλιμάκωση του χρέους και η εξυγίανση των τραπεζών έχουν ήδη ανταμειφθεί με τρεις αναβαθμίσεις από το 2022, αλλά η επόμενη φάση θα απαιτήσει ακόμη μεγαλύτερη δημοσιονομική συνέπεια, καθώς οι παράγοντες που διευκόλυναν μέχρι σήμερα την προσπάθεια αρχίζουν να εξασθενούν.