Η συζήτηση για μείωση του ΦΠΑ στα τρόφιμα επιστρέφει κάθε φορά που το κόστος του σούπερ μάρκετ πιέζει περισσότερο τον οικογενειακό προϋπολογισμό. Το ερώτημα ακούγεται απλό: εάν μειωθεί ο φόρος, πόσο φθηνότερα θα γίνουν τελικά τα προϊόντα στο ράφι;
Η απάντηση είναι περισσότερο σύνθετη.
Τα περισσότερα βασικά τρόφιμα στην Ελλάδα υπάγονται σήμερα στον μειωμένο συντελεστή ΦΠΑ 13%. Σε αυτή την κατηγορία περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, ψωμί, γάλα, κρέας, ψάρια, ελαιόλαδο, τυριά, ζυμαρικά, άλευρα, δημητριακά και λαχανικά.
Μια μείωση του συντελεστή θα μπορούσε θεωρητικά να μειώσει τις τελικές τιμές. Το μέγεθος όμως της πραγματικής έκπτωσης εξαρτάται από το εάν ολόκληρη η φορολογική ελάφρυνση μεταφερθεί στον καταναλωτή.
Τι θα γινόταν αν το 13% γινόταν 6%
Ας πάρουμε ένα απλό παράδειγμα.
Ένα προϊόν έχει καθαρή αξία 10 ευρώ. Με ΦΠΑ 13%, η τελική τιμή του διαμορφώνεται στα 11,30 ευρώ.
Εάν ο ΦΠΑ μειωνόταν στο 6%, η τιμή θα γινόταν 10,60 ευρώ, υπό την προϋπόθεση ότι ολόκληρη η μείωση θα περνούσε στο ράφι.
Το όφελος θα ήταν 70 λεπτά ή περίπου 6,2% επί της σημερινής τελικής τιμής.
Σε ένα καλάθι προϊόντων αξίας 100 ευρώ που θα είχε ακριβώς την ίδια φορολογική μεταχείριση, η αντίστοιχη θεωρητική εξοικονόμηση θα ήταν περίπου 6,2 ευρώ.
Το κρίσιμο σημείο είναι η λέξη «θεωρητική».
Γιατί δεν περνά πάντα ολόκληρη η μείωση στο ράφι
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι η μεταβολή του ΦΠΑ δεν μεταφέρεται υποχρεωτικά κατά 100% στην τελική τιμή.
Ένα μέρος μπορεί να απορροφηθεί σε διαφορετικά σημεία της εφοδιαστικής αλυσίδας, ανάλογα με τον ανταγωνισμό, τα περιθώρια κέρδους και τις συνθήκες που επικρατούν στην αγορά.
Παράλληλα, εάν την ίδια περίοδο αυξάνονται οι τιμές παραγωγού, οι πρώτες ύλες, η ενέργεια ή οι μεταφορές, μέρος της φορολογικής ελάφρυνσης μπορεί πρακτικά να «εξαφανιστεί» μέσα στις υπόλοιπες ανατιμήσεις.
Γι' αυτό και το τελικό αποτέλεσμα μιας μείωσης ΦΠΑ δεν μπορεί να υπολογιστεί μόνο αφαιρώντας μερικές ποσοστιαίες μονάδες από την τιμή.
Τι δείχνουν οι μελέτες
Το θέμα έχει εξεταστεί εκτενώς και στην Ελλάδα.
Πρόσφατες μελέτες που παρουσιάστηκαν μέσα στο καλοκαίρι καταλήγουν σε διαφορετικά αποτελέσματα ως προς τον βαθμό μετακύλισης μιας φορολογικής μείωσης στις τελικές τιμές.
Αυτό σημαίνει ότι δεν υπάρχει ένα μοναδικό ποσοστό που να μπορεί να χρησιμοποιηθεί για κάθε προϊόν και κάθε περίοδο.
Η αποτελεσματικότητα εξαρτάται από τη δομή της αγοράς και από το εάν υπάρχουν μηχανισμοί παρακολούθησης ώστε να διαπιστώνεται ότι η φορολογική μείωση περνά πράγματι στον καταναλωτή.
Τι συμβαίνει σήμερα στο σούπερ μάρκετ
Παράλληλα με τη συζήτηση για τον ΦΠΑ, βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη διαφορετική προσπάθεια περιορισμού των τιμών.
Μέχρι τις 20 Αυγούστου είχαν ενταχθεί στην Εθνική Κοινωνική Συμφωνία για τη μείωση των τιμών 750 κωδικοί επώνυμων προϊόντων και 100 προϊόντα ιδιωτικής ετικέτας.
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, η μέση μείωση στους συγκεκριμένους κωδικούς ήταν περίπου 7%, με συμμετοχή 62 προμηθευτών και 10 αλυσίδων σούπερ μάρκετ.
Στη λίστα περιλαμβάνονται γαλακτοκομικά, κρέας, ζυμαρικά, όσπρια, καθαριστικά και άλλα προϊόντα καθημερινής κατανάλωσης.
Πόσο κοστίζει στον προϋπολογισμό
Εδώ βρίσκεται η άλλη πλευρά της εξίσωσης.
Ο ΦΠΑ αποτελεί σημαντική πηγή φορολογικών εσόδων. Επομένως, μια γενικευμένη μείωση στα τρόφιμα έχει δημοσιονομικό κόστος.
Το ακριβές ποσό εξαρτάται από το εύρος των προϊόντων, το ύψος της μείωσης και τη διάρκεια εφαρμογής.
Το κρίσιμο οικονομικό ερώτημα είναι συνεπώς αν το ίδιο ποσό δημοσιονομικού χώρου προσφέρει μεγαλύτερη ανακούφιση μέσω μιας οριζόντιας μείωσης ΦΠΑ ή μέσω περισσότερο στοχευμένων μέτρων για νοικοκυριά με χαμηλότερα εισοδήματα.
Η μείωση του ΦΠΑ έχει ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: εφαρμόζεται σε όλους τους καταναλωτές ανεξαρτήτως εισοδήματος.
Το παράδειγμα μιας οικογένειας
Ας υποθέσουμε ότι ένα νοικοκυριό δαπανά 500 ευρώ τον μήνα σε προϊόντα που υπάγονται όλα στον συντελεστή 13%.
Εάν ο συντελεστής μειωνόταν στο 6% και η μείωση περνούσε ολόκληρη στις τιμές, η θεωρητική μηνιαία εξοικονόμηση θα ήταν περίπου 31 ευρώ.
Σε ετήσια βάση θα πλησίαζε τα 372 ευρώ.
Στην πραγματικότητα, όμως, το καλάθι ενός νοικοκυριού περιλαμβάνει προϊόντα με διαφορετικούς συντελεστές και η πλήρης μετακύλιση της φορολογικής μείωσης δεν μπορεί να θεωρείται δεδομένη.
Το παράδειγμα δείχνει απλώς την τάξη μεγέθους.
Η ακρίβεια δεν εξαρτάται μόνο από τον ΦΠΑ
Οι τελικές τιμές των τροφίμων επηρεάζονται από πολύ περισσότερους παράγοντες.
Ενέργεια, πετρέλαιο, φυσικό αέριο, αγροτικές πρώτες ύλες, μεταφορές, μισθοί, ενοίκια, χρηματοοικονομικό κόστος και διεθνείς τιμές εμπορευμάτων συμμετέχουν στη διαμόρφωση της τελικής τιμής.
Γι' αυτό μια φορολογική παρέμβαση μπορεί να προσφέρει ανακούφιση, αλλά δεν εξαλείφει τους υπόλοιπους παράγοντες που προκαλούν ανατιμήσεις.
Η νέα άνοδος της ενέργειας αποτελεί μάλιστα έναν από τους σημαντικότερους κινδύνους για τους επόμενους μήνες.
Τελικά πόσο θα κέρδιζε ο καταναλωτής;
Η καθαρή αριθμητική είναι ξεκάθαρη.
Μια υποθετική μείωση του ΦΠΑ από 13% στο 6%, εάν μεταφερόταν ολόκληρη στην τελική τιμή, θα οδηγούσε σε μείωση περίπου 6,2% για το συγκεκριμένο προϊόν.
Αυτό είναι το μέγιστο θεωρητικό όφελος με σταθερή καθαρή τιμή.
Το πραγματικό όφελος μπορεί να είναι μικρότερο, ανάλογα με το πόσο από τη μείωση θα μετακυλιστεί και τι θα συμβεί ταυτόχρονα με το υπόλοιπο κόστος παραγωγής και εμπορίας.
Επομένως, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι απλώς «να μειωθεί ή όχι ο ΦΠΑ». Από οικονομική άποψη είναι αν μια τέτοια παρέμβαση μπορεί να σχεδιαστεί έτσι ώστε η φορολογική ελάφρυνση να φτάσει πράγματι και μετρήσιμα στο ταμείο του σούπερ μάρκετ.